Dank aan de Muze

Het Katwijks Museum geeft vanaf 7 juni alle aandacht aan de zogeheten ‘muze’, de inspiratiebron van elke kunstenaar. Een persoon die creativiteit oproept of ideeën losmaakt. Zoals bij schilders. Daarom heet de expositie van 7 juni tot en met 4 oktober ‘De Muze van…’

Sjaantje van Ingen was een arm meisje uit de Amsterdamse Jordaan. Haar moeder was ziekelijk en haar vader alcoholist. Als oudste kind moest Sjaantje voor een belangrijk deel het gezin onderhouden en voor haar broertjes en zusjes zorgen. Ze was voorbestemd om koffiepikster te worden. Of naaister. Op een dag werd ze gezien door schilder Isaac Israels, de zoon van de beroemde Jozef Israëls die in Katwijk geen onbekende was. Sjaantje werd Isaacs model. Hij tekende en schilderde haar diverse malen en betaalde haar er ook voor. Het mooie, eenvoudige meisje inspireerde hem tot het maken van de mooiste doeken. Zoals het beroemde Liggend naakt, in 2009 door bezoekers van het Rijksmuseum uitgeroepen tot mooiste naaktschilderij uit de Nederlandse schilderkunst. Adri van Beelen schreef een boek over het leven van Sjaantje van Ingen, en dat van Isaac Israels. Het was indirect de aanleiding voor de komende tentoonstelling. Het genoemde naaktschilderij is vanaf 7 juni in het Katwijks Museum te bewonderen, in bijzonder particulier bruikleen. Evenals een gelijknamig naaktschilderij van 20 jaar later, dat Museum De Fundatie in Zwolle aan het Katwijks Museum voor deze expositie in bruikleen schenkt.

Alida van der Plas

Maar er is meer, of beter gezegd: er zijn meer muzen te bewonderen in het Katwijks Museum. Denk aan Alida van der Plas, de Katwijkse muze van de Duitse kunstschilder Hans von Bartels. Of de oude dames Aaltje en Krijntje, de muzen van Willy Sluiter. En zo zijn er vele muzen bij elkaar gebracht in deze bijzondere expositie.

Behalve van genoemde schilders zijn er ook werken te zien van Jozef Israëls (een zeldzaam werk van een dromend meisje), Tjerk Bottema (broer van Tjeerd), die met Le Bonheur (‘het geluk’) de kunstwereld verbaasde.

Ook hedendaagse kunstenaars worden niet vergeten. Wat te denken van Gijs Donker (1964), één van de Donker-broers die met hun illustere trio furore maakte in de Verenigde Staten. Van Gijs Donker zien we onder meer Roos, zijn ‘girl next door’, die aantoont dat vooral iemand dichtbij de kunstenaar zijn muze kan zijn.

Niet alleen vrouwen zijn muzen, ook mannen en kinderen kunnen dat zijn. Dat bewijst een aantal doeken van Elisabeth Eskes-Rietveld, ook geen onbekende voor Katwijk. De werken die zij maakte van haar kinderen en kleinkinderen zullen ongetwijfeld een glimlach op ieders gezicht toveren, dankzij de vrolijke kleuren.

Ook Jan Toorop is van de partij op de tentoonstelling in het Katwijks Museum. Hij maakte veel afbeeldingen van zijn dochter Charley, die in 1891 in Katwijk geboren werd. Naast vele andere muzen was ook dochter Charley zijn muze.

Sculpturen

Dat muzen niet alleen model staan voor schilderijen en tekeningen, bewijzen de sculpturen (beeldhouwwerken) van beeldend kunstenaar Liane van Tol (1973), die ook op de expositie zijn te bewonderen. Haar nichtje Kiki stond model voor een aantal sculpturen die delen van het lichaam laten zien. Wat daarbij ontbreekt wordt in de verbeelding van de kijker voltooid. Zonder hoofd is zij minder een persoon, een individu, maar een meer universeel menselijk lichaam. Een archetype, een oermodel dat ten grondslag ligt aan andere beelden. Samen met de andere werken op de tentoonstelling laten de sculpturen zien dat een kunstenaar altijd blijft zoeken naar de juiste afbeelding van mensen, waarin hij of zij de kern probeert te raken. Dat dit nooit helemaal lukt is de reden dat kunstenaars zolang zij leven hun werken blijven maken. Op zoek naar de ultieme perfectie. Muzen zetten hen daartoe aan.

Isaac Israels wordt nog door iedereen bewonderd. Maar zijn muze Sjaantje van Ingen stierf volgens het boek Sjaantje, de muze van Isaac Israels in Parijs, door iedereen vergeten. Gelukkig leeft zij voort in de schilderijen die Israels van haar maakte. En dat geldt voor alle muzen op de tentoonstelling: zij leven voort dankzij het penseel van de artiest. Zodat kunstenaar en muze elkaar een onbetaalbare dienst bewijzen.

De tentoonstelling De Muze van… wordt op zaterdag 6 juni geopend door mr. C. van der Plas, schoonzoon van schilderes Elisabeth Eskes-Rietveld.

Noot: Isaac Israels schreef zijn naam zonder puntjes om zich te onderscheiden van zijn vader Jozef.